Review sách Thiên Nga Đen: chuẩn bị cho điều không thể đoán trước

Thiên Nga Đen (The Black Swan) của Nassim Nicholas Taleb ra đời năm 2007, một năm trước khi khủng hoảng tài chính toàn cầu nổ ra. Taleb từng nhiều năm làm trader quyền chọn trước khi trở thành nhà nghiên cứu về xác suất và rủi ro. Cuốn sách nằm trong bộ Incerto của ông, cùng với Trò Đùa Của Sự Ngẫu Nhiên, Antifragile và Da Thịt Trong Cuộc Chơi. Với trader, đây là cuốn sách về thứ rủi ro không hiện ra trên biểu đồ.

Thiên nga đen là gì?

Thiên nga đen là một sự kiện hiếm gặp, có tác động cực lớn, và chỉ được giải thích hợp lý sau khi nó đã xảy ra. Cái tên lấy từ chuyện người châu Âu từng tin mọi con thiên nga đều trắng, vì họ chưa thấy con nào khác, cho tới khi thiên nga đen được phát hiện ở Úc. Hàng nghìn quan sát xác nhận không chứng minh được gì, nhưng một quan sát trái ngược là đủ để lật đổ niềm tin.

Ba đặc điểm Taleb nêu:

1. Nằm ngoài dự tính, không có gì trong quá khứ cho thấy nó có thể xảy ra.
2. Tác động cực lớn.
3. Có thể dự đoán khi nhìn lại: sau sự kiện, người ta dựng ra lời giải thích khiến nó có vẻ hiển nhiên.

Bài học con gà tây

Một con gà tây được cho ăn đầy đủ mỗi ngày trong một nghìn ngày. Mỗi ngày trôi qua, nó càng tin chắc rằng con người quan tâm tới mình. Niềm tin ấy đạt mức cao nhất đúng vào ngày trước lễ Tạ ơn.

Đây là hình ảnh đáng sợ nhất với trader. Một chiến lược bán quyền chọn, bắt đáy, hay giữ lệnh âm chờ hồi có thể thắng đều đặn hàng chục, hàng trăm lần, khiến biểu đồ tài khoản đi lên rất đẹp, rồi mất sạch trong một sự kiện. Dữ liệu quá khứ không có sự kiện đó, nên mọi chỉ số đều báo an toàn.

Mediocristan và Extremistan

Taleb chia thế giới thành hai vùng:

• Mediocristan: nơi không một giá trị đơn lẻ nào thay đổi đáng kể tổng thể. Thêm người cao nhất thế giới vào một nghìn người, chiều cao trung bình gần như không đổi.
• Extremistan: nơi một giá trị đơn lẻ có thể lớn hơn tất cả phần còn lại. Thêm người giàu nhất thế giới vào một nghìn người, tài sản trung bình thay đổi hoàn toàn.

Thị trường tài chính thuộc về Extremistan. Phần lớn lợi nhuận hay thua lỗ của nhiều năm có thể đến từ vài phiên. Vì vậy các mô hình rủi ro dựa trên phân phối chuẩn, coi biến động lớn là gần như không thể, thường đánh giá thấp nguy cơ thật.

Những cái bẫy khiến ta không thấy thiên nga đen

• Ngụy biện câu chuyện: ta thích những lời giải thích gọn gàng, nên sau mỗi biến động lại có ngay một câu chuyện “vì sao giá tăng”, khiến thị trường trông dễ đoán hơn thực tế.
• Bằng chứng câm lặng: ta chỉ nghe chuyện của người thắng. Những người dùng cùng chiến lược mà cháy tài khoản thì không viết sách, không khoe kết quả.
• Ngụy biện trò chơi: rủi ro trong sòng bạc có quy tắc và xác suất rõ ràng. Rủi ro ngoài đời thực không có bảng xác suất in sẵn.

Chiến lược quả tạ

Thay vì dự đoán, Taleb đề nghị một cách sắp xếp gọi là chiến lược quả tạ: đặt phần lớn tài sản vào nơi cực kỳ an toàn, phần nhỏ còn lại vào những cơ hội rủi ro cao nhưng lợi nhuận có thể rất lớn, và tránh vùng giữa, nơi trông có vẻ an toàn nhưng thực ra vẫn chịu rủi ro lớn. Mục tiêu là không để thiên nga đen xấu giết mình, đồng thời vẫn có cơ hội hưởng lợi từ thiên nga đen tốt.

Áp dụng vào giao dịch forex

Thị trường ngoại hối đã có những cú sốc đúng nghĩa thiên nga đen. Ngày 15 tháng 1 năm 2015, Ngân hàng Quốc gia Thụy Sĩ bất ngờ bỏ mức sàn tỷ giá EUR/CHF. Đồng franc tăng vọt chỉ trong vài phút, nhiều lệnh dừng lỗ bị khớp xa hơn rất nhiều so với mức đặt, nhiều trader mất nhiều hơn số tiền trong tài khoản và một số công ty môi giới phải đóng cửa. Những người dùng đòn bẩy cao chịu thiệt nặng nhất.

Từ cuốn sách, có thể rút ra vài nguyên tắc:

• Kích thước vị thế quan trọng hơn dự báo. Không lệnh nào được phép có khả năng xóa sổ tài khoản, kể cả khi bạn tin chắc nó đúng. Xem thêm cách quản lý vốn.
• Stop loss không phải tấm khiên tuyệt đối. Khi thị trường nhảy giá, stop loss có thể bị khớp ở mức tệ hơn nhiều. Hãy tính tới khoảng trống giá cuối tuần và quanh tin tức lớn.
• Cẩn thận với chiến lược “thắng nhỏ đều đặn, thua hiếm nhưng lớn”, như gồng lỗ, nhồi lệnh hay martingale. Biểu đồ đẹp của chúng chính là biểu đồ của con gà tây.
• Đừng tin quá vào backtest. Dữ liệu quá khứ không chứa những sự kiện chưa từng xảy ra.

Kết luận

Thiên Nga Đen không dễ đọc, và Taleb không phải tác giả dễ chịu. Nhưng thông điệp của ông về rủi ro là thứ mà trader thường chỉ học được sau một lần cháy tài khoản: điều bạn không biết quan trọng hơn điều bạn biết. Nếu muốn hiểu vì sao trực giác của chính mình đánh giá sai rủi ro, đọc thêm Tư Duy Nhanh Và Chậm.