Review sách Tư Duy Nhanh Và Chậm: những thiên kiến khiến trader ra quyết định sai

Tư Duy Nhanh Và Chậm (Thinking, Fast and Slow) là cuốn sách năm 2011 của Daniel Kahneman, nhà tâm lý học đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2002 nhờ những nghiên cứu về cách con người ra quyết định khi không chắc chắn. Cuốn sách tổng hợp mấy chục năm nghiên cứu của ông cùng đồng nghiệp Amos Tversky, và là nền móng của ngành tài chính hành vi. Với trader, đây là cuốn giải thích rõ nhất vì sao chúng ta biết điều đúng mà vẫn làm điều sai.

Hai hệ thống tư duy

Kahneman mô tả bộ não như có hai nhân vật làm việc cùng nhau:

• Hệ thống 1 hoạt động nhanh, tự động, không tốn sức. Nó nhận ra khuôn mặt giận dữ, đọc biển quảng cáo, trả lời 2 + 2 mà bạn không cần cố gắng.
• Hệ thống 2 chậm, tốn sức, cần tập trung. Nó làm phép nhân 17 x 24, so sánh hai lựa chọn, kiểm tra một lập luận.

Vấn đề là Hệ thống 2 rất “lười”. Phần lớn thời gian nó chấp nhận luôn câu trả lời mà Hệ thống 1 đưa ra. Khi Hệ thống 1 dùng lối tắt sai, chúng ta mắc lỗi mà không hề nhận ra, và còn cảm thấy rất tự tin về quyết định đó.

Những thiên kiến trader gặp hằng ngày

Phần lớn cuốn sách là danh sách các lối tắt tư duy và thiên kiến mà chúng tạo ra. Một số cái gần như trader nào cũng mắc:

• Neo giá: con số đầu tiên bạn thấy kéo mọi ước lượng sau đó về phía nó. Trader hay neo vào giá vào lệnh, nên chờ giá “quay về hòa vốn” thay vì đánh giá lại thị trường như hiện tại.
• Thiên kiến sẵn có: điều gì dễ nhớ thì được coi là dễ xảy ra. Vừa đọc tin một người cháy tài khoản, bạn sợ hãi quá mức; vừa thấy ảnh chụp lãi lớn, bạn đánh giá quá cao cơ hội của mình.
• “Thấy gì tin nấy”: Hệ thống 1 dựng một câu chuyện hợp lý từ những gì đang có trước mắt, không quan tâm tới thông tin còn thiếu. Một tin tức và một cây nến mạnh là đủ để bạn tin chắc giá sẽ đi tiếp.
• Nhận thức muộn: sau khi sự việc xảy ra, ta tin rằng mình “đã biết trước”. Điều này làm việc xem lại lệnh cũ bị méo, và khiến ta tự tin hơn mức nên có.

Ảo tưởng về kỹ năng

Ở phần nói về sự tự tin thái quá, Kahneman kể lại việc ông phân tích kết quả nhiều năm của một nhóm cố vấn tài chính. Thứ hạng của họ năm này gần như không liên quan gì tới thứ hạng năm sau, tức là kết quả giống may rủi hơn là kỹ năng, dù chính các cố vấn tin chắc mình giỏi.

Bài học cho trader rất rõ: một chuỗi thắng ngắn chưa chứng minh được gì. Chỉ có dữ liệu đủ dài, ví dụ qua backtest và nhật ký giao dịch hàng trăm lệnh, mới cho biết bạn có lợi thế thật hay không.

Lý thuyết triển vọng: vì sao ta gồng lỗ và chốt non

Đây là phần quan trọng nhất với người giao dịch, và cũng là công trình giúp Kahneman nhận giải Nobel. Ba ý chính:

1. Ta đánh giá kết quả so với một điểm tham chiếu, thường là giá vào lệnh, chứ không phải theo tổng tài sản.
2. Ác cảm thua lỗ: mất một khoản tiền gây đau đớn hơn nhiều so với niềm vui khi được cùng khoản đó. Các thí nghiệm cho thấy người ta thường cần khoản được gấp khoảng đôi khoản mất mới chịu chấp nhận một ván cược 50/50.
3. Khi đang lỗ, ta sẵn sàng mạo hiểm; khi đang lãi, ta lại né rủi ro.

Ghép ba ý này lại, bạn có chân dung quen thuộc: lệnh lỗ thì giữ, thậm chí dời stop loss ra xa để “cho giá cơ hội”, còn lệnh lãi thì vội chốt vì sợ mất phần đã có. Kết quả là lệnh thua lớn, lệnh thắng nhỏ, và một tài khoản thua dù tỷ lệ thắng không tệ.

Sách cũng nói về hiệu ứng khung: cùng một thông tin, trình bày theo cách khác sẽ dẫn tới lựa chọn khác. “Lệnh này rủi ro 2% tài khoản” và “lệnh này có thể mất 200 đô” nghe khác nhau, dù có thể là cùng một con số.

Áp dụng vào giao dịch forex

Kahneman khá bi quan về việc tự sửa thiên kiến: ngay cả ông, sau bao năm nghiên cứu, vẫn mắc lỗi. Cách hiệu quả hơn là thiết kế môi trường để Hệ thống 2 buộc phải làm việc:

• Viết kế hoạch giao dịch và danh sách kiểm tra trước khi vào lệnh. Danh sách kiểm tra là cách đơn giản nhất để kéo Hệ thống 2 vào cuộc.
• Đặt stop loss và mức rủi ro trước khi vào lệnh, rồi không dời ra xa. Quyết định lúc bình tĩnh tốt hơn quyết định lúc đang lỗ. Đánh giá lệnh theo tỷ lệ rủi ro và lợi nhuận, không theo cảm giác.
• Đánh giá theo chuỗi lệnh, không theo từng lệnh, để không bị một lệnh thắng hay thua gần nhất chi phối.
• Thử kỹ thuật “tiền khám nghiệm” mà sách giới thiệu: trước khi vào một lệnh lớn, hãy tưởng tượng lệnh đó đã thua và tự hỏi vì sao. Cách này giúp thấy rủi ro mà sự tự tin đang che đi.
• Cẩn thận với FOMO và tin tức gây sốc: đó là lúc thiên kiến sẵn có mạnh nhất.

Kết luận

Tư Duy Nhanh Và Chậm không phải sách trading, nhưng là một trong những cuốn hữu ích nhất cho trader. Nó cho bạn từ vựng để gọi tên những sai lầm của chính mình, và lý do khoa học vì sao kỷ luật phải được xây bằng quy trình chứ không chỉ bằng ý chí. Nếu muốn một cuốn thực hành hơn, viết riêng cho người giao dịch, hãy đọc tiếp Trading In The Zone.