Review sách Tâm Lý Học Đám Đông: vì sao thị trường hưng phấn và hoảng loạn

Gustave Le Bon, một nhà xã hội học người Pháp, xuất bản Psychologie des foules năm 1895. Bản tiếng Việt quen thuộc là Tâm Lý Học Đám Đông. Đây không phải sách tài chính, nhưng ít cuốn nào giải thích rõ đến vậy vì sao những người bình thường rất tỉnh táo lại cùng nhau mua ở đỉnh và bán ở đáy.

Đám đông có một tâm trí riêng

Ý tưởng trung tâm của Le Bon: khi một nhóm người tụ lại vì cùng một mối quan tâm, họ không chỉ là tập hợp các cá nhân. Một tâm trí tập thể hình thành, và nó hành xử khác hẳn từng người trong đó.

Theo Le Bon, trong đám đông, cá nhân:

• Cảm thấy mình có sức mạnh lớn và ít phải chịu trách nhiệm, vì “ai cũng làm vậy”.
• Dễ bị lây lan cảm xúc, một nỗi sợ hay một cơn hưng phấn có thể lan khắp đám đông rất nhanh.
• Dễ bị ám thị, chấp nhận ý tưởng mà không kiểm chứng, gần giống trạng thái bị thôi miên.

Kết quả là đám đông bốc đồng, cả tin, cảm xúc bị phóng đại và không chịu được sự chậm rãi của lập luận.

Hình ảnh mạnh hơn lý lẽ

Le Bon cho rằng đám đông không suy nghĩ bằng lập luận mà bằng hình ảnh. Một câu chuyện ấn tượng, một khẩu hiệu ngắn hay một ví dụ về người giàu lên nhanh có sức thuyết phục hơn mọi bảng số liệu.

Trên thị trường, đó là ảnh chụp màn hình lãi khủng trong nhóm chat, câu chuyện “người quen mua đồng này từ giá 0,01”, hay tiêu đề kiểu “cơ hội cuối cùng”. Chúng tác động thẳng vào cảm xúc và tạo ra FOMO trước khi người ta kịp hỏi giá trị thật là bao nhiêu.

Khẳng định, lặp lại, lây lan

Le Bon mô tả ba công cụ mà người dẫn dắt dùng để gieo ý tưởng vào đám đông:

1. Khẳng định: đưa ra một tuyên bố ngắn, chắc nịch, không kèm chứng minh.
2. Lặp lại: nhắc đi nhắc lại cho tới khi nó trở thành điều hiển nhiên.
3. Lây lan: khi đủ người tin, ý tưởng tự lan đi mà không cần người dẫn dắt nữa.

Thêm vào đó là uy tín: người có danh tiếng, chức danh hoặc thành công bề ngoài được tin mà không cần lý do. Đó là lý do lời hô hào của một người nổi tiếng có thể đẩy giá một tài sản lên chỉ trong vài giờ.

Áp dụng vào giao dịch

Những cơ chế trên giải thích khá trúng các pha cực đoan của tâm lý thị trường:

• Bong bóng: câu chuyện hấp dẫn, giá tăng, người tham gia khoe lãi, càng nhiều người mua theo, giá càng tăng. Không ai muốn đứng ngoài khi “ai cũng đang kiếm tiền”.
• Bán tháo hoảng loạn: nỗi sợ lan còn nhanh hơn lòng tham. Một tin xấu, vài người bán, giá giảm, rồi cả đám đông cùng panic sell, thường ở gần đáy.

Một vài cách giữ mình không bị đám đông cuốn đi:

• Viết kế hoạch giao dịch khi thị trường còn bình thường, trước khi cảm xúc đám đông kịp ảnh hưởng.
• Nhận diện tín hiệu hưng phấn: khi người chưa bao giờ đầu tư cũng hỏi bạn nên mua gì, đó là lúc cần thận trọng hơn chứ không phải hào hứng hơn.
• Hạn chế tiếp xúc với nhóm chat, kênh tín hiệu khi đang giữ lệnh. Càng đọc nhiều ý kiến, quyết định càng dễ bị lây cảm xúc.
• Hỏi lại lý do của mình: mình mua vì phân tích, hay vì thấy người khác mua?

Đọc với con mắt phê phán

Cuốn sách có những giới hạn cần biết. Le Bon viết với góc nhìn coi thường quần chúng, nhiều nhận định mang định kiến của thế kỷ 19, và không có nghiên cứu thực nghiệm. Tâm lý học hiện đại cũng cho thấy đám đông không phải lúc nào cũng phi lý trí. Vì vậy nên đọc sách như một góc nhìn kinh điển giúp mình tự quan sát, không phải một bộ quy luật tuyệt đối.

Kết luận

Tâm Lý Học Đám Đông ngắn, đọc vài buổi là xong, nhưng có thể thay đổi cách bạn nhìn mỗi lần thị trường sôi sục. Nếu muốn thấy những cơ chế này diễn ra trong đời một nhà đầu cơ thật, đọc tiếp Hồi Ức Của Một Thiên Tài Đầu Tư Chứng Khoán. Còn nếu muốn hiểu cách kiểm soát chính tâm lý mình khi giao dịch, hãy đọc Trading In The Zone.